บางครั้งการช่วยเหลือด้วยความสงสารอาจลดทอนศักดิ์ศรีและคุณค่าในความเป็นมนุษย์ สิ่งที่ดีมากกว่านั้นคือการให้โอกาส
การแจงนับคนไร้บ้านทั้งประเทศไทยและการสำรวจข้อมูลคนไร้บ้านเชิงลึกจากความร่วมมือของ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ปี 2566 พบว่า 44.72% ของคนไร้บ้านมีสาเหตุหลักมาจากการไม่มีงานทำ/ตกงาน ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการเป็นคนไร้บ้านในสัดส่วนสูงเมื่อเทียบกับสาเหตุอื่นๆ
นอกจากนี้ผลสำรวจยังสรุปข้อมูลสำคัญอีกว่า 40% ของคนไทยที่ไร้บ้านแต่มีงานทำ (Employed with steady pay) ซึ่งพวกเขายังคงไร้บ้านเนื่องจากทำงานที่ได้ค่าแรงต่ำมาก ซึ่งเป็นผลมาจากข้อจำกัดด้านการศึกษา ทรัพยากรครอบครัว หรือความพิการ
การหลุดพ้นวงจร ‘คนไร้บ้าน’ จึงไม่ใช่แค่การมีบ้าน แต่คือการเข้าถึงสิทธิ-โอกาสในการมีรายได้เพื่อดำรงชีวิต ซึ่งงคนไร้บ้านหลายคนไม่ได้ขาดความสามารถ หากแต่ขาด ‘โอกาส’ ที่จะเริ่มต้นใหม่อีกครั้ง
บริษัทรักษาความปลอดภัย นัมเบอร์วัน ซีเคียวริตี้เซอร์วิส จำกัด คือหนึ่งในไม่กี่องค์กรที่เปิดประตูต้อนรับคนกลุ่มนี้ให้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของทีม ผ่านความร่วมมือกับ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) เพื่อสร้างเส้นทางกลับคืนสู่ศักดิ์ศรีของการมีงานทำ
“จริงๆ เราเริ่มจากการที่เจ้าหน้าที่ของบริษัทไปคุยกับ พม. ว่าถ้ามีคนไร้บ้านที่อยากกลับมาทำงาน อยากยืนด้วยตัวเอง ให้แจ้งมาทางเราได้ เราก็พร้อมจะรับไว้พิจารณา”
วราวุฒิ ปัญจกะบุตร หรือ บอย ผู้จัดการฝ่ายปฏิบัติการ บริษัทรักษาความปลอดภัย นัมเบอร์วัน ซีเคียวริตี้เซอร์วิส จำกัด เล่าถึงการจ้างงานคนไร้บ้าน ซึ่งเหตุผลหลักๆ คือที่บริษัทมีพนักงานคนหนึ่งที่เคยทำงานด้านพม. มาก่อน แล้วมองเห็นว่างานรปภ.นั้นเป็นงานที่บริษัทสามารถเปิดโอกาสให้คนไร้บ้านมาเริ่มต้นอาชีพได้
แนวคิดนี้เริ่มต้นขึ้นอย่างเรียบง่ายจากการช่วยเหลือคนหนึ่งคน แต่ขยายผลจนกลายเป็นระบบที่ต่อเนื่องมานานกว่า 2 ปี ปัจจุบันมีคนไร้บ้านกว่า 20 คนต่อปี ที่ได้กลับมามีงานทำในตำแหน่งเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย’ ของบริษัท
“ตอนนี้มีพี่ที่เคยเป็นคนไร้บ้านคนนึง ทำงานดีจนกำลังจะเป็นได้ตำแหน่งหัวหน้ารปภ. แล้ว”
- ช่วยตั้งต้นเพื่อให้ชีวิตได้ไปต่อ
ต้นไม้จะเติบโตขึ้นได้ต้องอาศัยทั้งปุ๋ย และน้ำ ที่เป็นปัจจัยในการเจริญเติบโต การจ้างงานคนไร้บ้านก็เช่นเดียวกัน บริษัทไม่เพียงเปิดรับสมัครเท่านั้น แต่ยังดูแลอย่างรอบด้าน ตั้งแต่ตรวจสอบประวัติอาชญากรรมตามมาตรฐาน จัดหาที่พักอาศัยฟรีในช่วงแรก รวมถึงให้เบิกเงินใช้รายวันเพื่อประคับประคองชีวิตจนกว่าจะได้รับเงินเดือนก้อนแรก
“บางคนไม่มีแม้แต่รองเท้า เราก็ช่วยให้ก่อน เพราะเข้าใจว่าเขาเริ่มต้นจากศูนย์” บอยอธิบาย
นอกจากการฝึกอบรม บริษัทนัมเบอร์วันยังให้การสนับสนุนด้านชีวิตความเป็นอยู่ โดยจัดที่พักฟรี 3 เดือนแรก และเก็บค่าน้ำค่าไฟประมาณ 500 บาทต่อเดือน เพื่อลดภาระค่าใช้จ่ายเริ่มต้นและให้เวลาปรับตัวก่อนจะเริ่มงาน เพื่อให้พนักงานเก็บเงินได้
“เราพยายามไม่ให้อึดอัด ห้องหนึ่งอยู่กันไม่เกินสามคน บางคนเก็บเงินได้ก็ไปเช่าห้องเอง หรือบางคนใช้เงินเดือนก้อนแรกกลับบ้าน ไปเริ่มต้นชีวิตใหม่”
รวมถึงการให้เบิกเงินสดช่วยเหลือรายวันในช่วงเริ่มต้น เช่น วันละ 200 บาท เพื่อซื้อของใช้จำเป็นหรือเป็นทุนหมุนเวียนก่อนเงินเดือนออก แต่ก็มีมาตรการป้องกัน เช่น ไม่ให้เบิกเงินตั้งแต่วันแรก ต้องทำงานก่อน 3–5 วันถึงเบิกได้ นอกจากนี้ยังมีการจัดชุดเครื่องแบบ รองเท้า และอุปกรณ์ให้ยืมสำหรับผู้ที่ไม่มีและไม่สามารถซื้อได้ทันที
บอยเล่าถึงการช่วยเหลือโดยทั่วไปแม้ว่าคนนั้นจะเป็นไร้บ้านหรือไม่ใช่ก็ตาม ซึ่งการดูแลพนักงานที่เป็นคนไร้บ้าน มีปัญหาที่พบบ่อยๆ คือเรื่อง ‘วินัย’ และ ‘การใช้เงิน’ บอยอธิบายว่าบางคนหายไปหลังได้รับเงินเดือนก้อนแรก หรือกลับไปดื่มสุราอีกครั้ง
แต่สำหรับเขา นั่นไม่ใช่เหตุผลที่จะเลิกให้โอกาส “เขาไม่ได้ไม่ดี เขาแค่ขาดที่พึ่ง ถ้าเราไม่ช่วย ใครจะช่วย”
- งานรปภ. คืองานที่ต้องใช้สกิล คนไร้บ้านไม่ได้ไร้ความสามารถ เพียงแต่ต้องการพื้นที่ให้ยืน
การเป็นรปภ. ไม่ใช่อาชีพที่ไร้เกียรติ ส.ท. จิรายุส หุตะมาน หรือ ครูโอ้ ครูฝึกศูนย์ฝึกอบรมนัมเบอร์วัน ผู้มีบทบาทสำคัญในการอบรมให้ผู้ที่ผ่านการคัดเลือกกลายเป็นเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยที่มีมาตรฐาน [บอกว่า ที่นี่ไม่มีใครเรียก รปภ.ว่ายาม]
“คำว่ายามไม่ถูกนะครับ เพราะตอนนี้เรามีกฎหมายรองรับว่า ต้องเรียกว่าเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย ซึ่งต้องผ่านหลักสูตรอบรม 10 วิชา ตาม พ.ร.บ. ปี 2558”
กว่าจะเป็นรปภ. ได้ต้องผ่านหลักสูตรเข้มข้น ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ ใช้เวลา 4 วันเต็ม ครอบคลุมตั้งแต่กฎหมายการรักษาความปลอดภัย การเขียนรายงาน การสื่อสาร การใช้กำลังอย่างเหมาะสม ไปจนถึงการฝึกดับเพลิงและปฐมพยาบาลเบื้องต้น
ศูนย์ฝึกของครูโอ้ไม่ต่างจากโรงเรียนชีวิต พนักงานใหม่ทุกคนต้องเข้าแถว เคารพระเบียบ วินัย และเรียนรู้การทำงานเป็นทีม
“เราจะละลายพฤติกรรมก่อน ให้ทุกคนรู้จักเคารพคำสั่ง และช่วยกันทำงาน เขาอาจมาจากหลากหลายพื้นเพ แต่เมื่อเข้ามาอยู่ที่นี่ ทุกคนเท่ากัน”
ครูโอ้เชื่อว่าคนไร้บ้านไม่ได้ไร้ความสามารถ เพียงแต่ต้องการพื้นที่ให้ยืน
“ผมไม่เคยมองว่าเขาแตกต่างจากใคร เราไม่เอาปมด้อยมาทำให้เขารู้สึกแย่ คนทุกคนมีศักยภาพ เพียงแต่ต้องมีคนช่วยดึงออกมา”
ในชั้นเรียนของครูโอ้ ไม่ว่าจะเป็นอดีตพนักงานออฟฟิศ คนตกงาน หรือคนไร้บ้าน ทุกคนต้องผ่านการสอบทั้งข้อเขียนและปฏิบัติ หากอ่านเขียนไม่ได้ ครูก็จะสอนเพิ่มเติมจนกว่าจะทำได้
“เราจะไม่โกหกลูกค้าว่าคนนี้ทำได้ถ้าเขาทำไม่ได้จริง แต่เราก็ไม่ทิ้งเขา”
การไม่ทิ้งที่ครูโอ้หมายถึงคือ การที่หากผู้อบรมสอบไม่ผ่านไม่ว่าจะเป็นภาคทฤษฎีและปฏิบัติ ก็จะมีการสอบแก้ตัวจนกว่าจะสอบผ่าน
“บางคนไม่ได้หนังสือ เราก็มีการสอนวิชาแยกเป็นวิชาการอ่านออกเขียนได้ เพราะเราเข้าใจว่าไม่ใช่ทุกคนที่จะมีโอกาสได้เรียนหนังสือ แต่ทุกคนมาที่นี่เรามองออกว่าเขาอยากทำงานจริงๆ เราก็ต้องให้เขาได้ทำงาน” ครูโอ้เล่าให้ฟัง
- เส้นทางใหม่ของการเปลี่ยนแปลง
สองปีที่ผ่านมา มีคนไร้บ้านหลายสิบชีวิตที่ได้เริ่มต้นใหม่จากการสวมเครื่องแบบ รปภ. พวกเขาได้รับทั้งรายได้ ความมั่นใจ และศักดิ์ศรีของการทำงานสุจริต ในสายตาของบอย ความเปลี่ยนแปลงที่เห็นชัดที่สุดคือ ‘แววตา’ ของคนเหล่านั้น
“จากตอนแรกที่มาสมัคร สายตาเขาดูหมดหวัง แต่พอได้ทำงาน มีเงินเดือน มีคนเรียกชื่อ เขาก็ยิ้มได้อีกครั้ง”
บอยยังฝากข้อเสนอถึงภาครัฐว่า หากมีกลไกสนับสนุน เช่น มาตรการลดหย่อนภาษีสำหรับบริษัทที่รับคนไร้บ้านเข้าทำงานเหมือนกรณีคนพิการ จะช่วยเปิดทางให้ภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมและจ้างงานคนไร้บ้านมากขึ้น
บริษัทนัมเบอร์วัน คือการสะท้อนให้เห็นว่าโอกาสเพียงเล็กน้อยอาจเปลี่ยนชีวิตของใครคนหนึ่งได้อย่างมหาศาล การให้โอกาสไม่ใช่เพียงการให้ ‘งาน’ แต่คือการคืนศักดิ์ศรี ความเชื่อมั่น และความเป็นมนุษย์ให้กลับมาอีกครั้ง
“ผมไม่คิดว่าคนไร้บ้านคือคนล้มเหลว เขาแค่ยังไม่มีใครยื่นมือให้” บอยกล่าว
และในทุกครั้งที่ครูโอ้เห็นลูกศิษย์ในเครื่องแบบ รปภ. ยืนทำหน้าที่อย่างภาคภูมิใจ “ผมรู้เลยว่า สิ่งที่เราทำมันไม่สูญเปล่า” ครูโอ้ทิ้งท้าย
การสื่อสาร : มิติชีวิต Voice–โอกาส–การเงิน–สุขภาพ–ปัญหาซับซ้อน
ประเด็น : การจ้างงานคนไร้บ้าน ที่ทำให้เห็นถึงศักยภาพในการดำเนินชีวิตนอกเหนือจากอคติที่คนอื่นมอง
แหล่งข้อมูล : ส.ท. จิรายุส หุตะมาน ครูฝึกศูนย์ฝึกอบรมนัมเบอร์วัน และวราวุฒิ ปัญจกะบุตร ผู้จัดการฝ่ายปฏิบัติการ บริษัทรักษาความปลอดภัย นัมเบอร์วัน ซีเคียวริตี้เซอร์วิส จำกัด
เรื่อง : มยุรา ยะทา
ภาพ : ศิริน ม่วงมัน
ภาพประกอบ : ภัทราภรณ์ สงสาร